Ekologik madaniyat – OILA, MAKTAB va MAHALLA integratsiyasiga bog‘liq

Oila, maktab va mahalla hamkorligida innovatsion ekotizim yaratish, yaʼni barcha tarbiya va taʼlim muassasalarini bir platformada uyg‘unlashtirib, zamonaviy texnologiyalar vositasida ekologik tarbiya­ni olib borish zarur.

Bu ekotizim oilaviy qadriyatlar va zamonaviy bilimlarni uyg‘un tarzda integratsiya qilib, bolalarni nafaqat maʼnaviy va axloqiy, balki ekologik va ijtimoiy masʼuliyat ruhida rivojlantirish imkonini beradi.

Oila bolaning birinchi va asosiy tarbiya maskani hisob­lanadi. O‘zbekistonda oilaviy qadriyatlar faqat maʼnaviy va axloqiy asoslarni saqlash bilan cheklanmay, balki bolalarda tabiatga hurmat va resurslarni tejash odatlarini shakllantirishda ham muhim rol o‘ynaydi. Shu bois, bolalar ota-onalar orqali nafaqat har kunlik odatlarini o‘zlashtiradi, balki iqtisodiy, mehnat va ekologik masʼuliyatni ham singdirishadi. Masalan, oilada bolalarga suv va elektr energiyasidan oqilona foydalanish, xonadon chiqindilarini saralash, bog‘ yoki uy atrofini tozalash kabi odatlar o‘rgatib boriladi. Bu amaliyot nafaqat bolalarning ekologik ongini rivojlantirishga yordam beradi, balki ularda masʼuliyat, jamiyatda faollik va mehnat qadrini his qilish qobiliyatini ham rivojlantiradi.

Asosiy yo‘nalishlar

Ekologik tarbiyaning oilaviy jihatlari quyidagi asosiy yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:

Real amaliyot orqali. Bolalar oila bilan birgalikda bog‘da ekin ekish, suvni tejash tizimlarini o‘rnatish, chiqindilarni saralash va qayta ishlash, uy atrofini tozalash kabi faoliyatlarda ishtirok etadi. Masalan, ota-ona va bolalar "Yashil hafta" aksiyasi doirasida uy atrofini tozalash va qayta ishlatish loyihalarida faol ishtirok etishlari bolalarda ekologiya va mehnat qadrining uyg‘unligiga asos soladi.

Onlayn resurslardan foydalanish. Axborotlashgan zamonda bolalarning asosiy maʼlumot olish manbasi internet va elektron platformaga aylandi. Shu bois ota-onalar va pedagoglar ekologik videolar, virtual muzeylar, elektron loyihalar va onlayn seminarlar orqali bolalarning ekologik bilimini oshirishlari mumkin. Masalan, maktablarda tashkil etilgan "Virtual ekologik muzey" loyihasi bolalarga tabiat va resurslardan oqilona foydalanishni interfaol usulda o‘rgatadi.

Maʼnaviy tarbiya bilan uyg‘unlashtirish. Ekologik odatlar oilaviy qadriyatlar va axloq bilan bog‘langanda bolalarda tabiatni asrash orqali jamiyatga foydali faollik ruhi rivojlanadi. Masalan, ota-onalar bolalar bilan uyda "Qayta ishlatamiz" loyihasini uyushtirishi mumkin. Bu loyiha orqali xonadonda chiqindilarni saralash, qog‘oz va plastikni qayta ishlash, energiya va suvdan oqilona foydalanish odatlari amalda qo‘llaniladi. Bu ham bolalarning ekologik ongini, ham masʼ­uliyat va jamiyatda faollik ruhini mustahkamlaydi.

Samarali uyg‘unlashuv

Bundan tashqari, oilada olib borilayotgan ekologik tarbiya tadbirlari maktab va mahalla faoliyati bilan uyg‘unlashtirilganda ularning samarasi sezilarli darajada oshadi. Bolalar uyda suvni tejash, energiyadan oqilona foydalanish, chiqindilarni saralash va bog‘ yoki uy atrofini tozalash kabi odatlarni o‘zlashtirsa, maktabda bu bilimlar amaliy loyihalar, virtual laboratoriyalar va ekologik tadbirlar orqali mus­tahkamlanadi. Masalan, maktablarda tashkil etilgan "Yashil maktab" loyihalari doirasida bolalar uyda o‘rgangan odatlarni maktab bog‘ida amaliy tarzda qo‘llaydi, shu orqali suv va energiya tejash, chiqindilarni qayta ishlash hamda tabiatni asrash bo‘yicha ko‘nikmalarini mustahkamlaydi.

Mahalla esa bu jarayonni jamoaviy ekologik aksiya­lar, mahalla hududini tozalash tadbirlari va onlayn ekologik uchrashuvlar orqali qo‘llab-quvvatlaydi. Bolalar mahallada ishtirok etish orqali nafaqat tabiatga hurmat va masʼuliyatni, balki jamoaviy faollik ruhini ham singdiradi. Masalan, agar mahalla faollari tomonidan "Hamjamiyat bog‘i" aksiyasi tashkil etilsa, bolalar va ularning ota-­onalari uchun amaliy ekologiya darsi sifatida xizmat qiladi. Bu tadbir orqali bolalar nafaqat ekologiyani asrashni o‘rgandi, balki o‘z ishi jamoa va muhit uchun qanchalik muhim ekanini ham his etishadi.

Shu tariqa, oilaviy qadriyatlar va ekologik tarbiya uyg‘unlashganda bolalar nafaqat maʼnaviy va axloqiy jihatdan kamol topadi, balki atrof-muhitga masʼuliyat ruhida, jamiyatda faol va masʼuliyatli shaxslar sifatida o‘sadi. Bu jarayonda ota-onalarning ko‘rsatgan namunasi, uydagi real ekologik faoliyat va onlayn resurslardan samarali foydalanishi, shuningdek, maktab va mahalla bilan uyg‘unlikda olib boriladigan tadbirlar muhim rol o‘ynaydi.

O‘rnak bo‘la oling!

Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, oilada ekologik odatlarni shakllantirishda bolalarning taxminan 75 foizdan ortig‘i uydagi real amaliyotlar va ota-­onalarning namunasidan o‘zlashtiradi. Yaʼni, ota-­onalarning kundalik hayotda ko‘rsatganlari, ularning resurslardan oqilona foydalanishi, bog‘ va xonadon chiqindilarini saralashdagi faolligi bolalarning ekologik ongini shakllantirishda asosiy omil hisob­lanadi. Bu esa oilaviy qadriyatlarning samarali tarbiya mexanizmlaridan biri, shuningdek, maktab va mahalla bilan uyg‘unlikdagi tadbirlar orqali bu jarayonning kengroq ijtimoiy va ekologik taʼsirga ega ekanini yaqqol ko‘rsatadi.

Oila, maktab va mahalla hamkorligida olib boriladigan ekologik tarbiya bolalarda muhitni asrash va jamiyatda masʼuliyatni his qilish madaniyatini rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, uyda bola "Qayta ishlatamiz" loyihasida qatnashsa, maktabda shu jarayon elektron laboratoriyalar va virtual simulyatsiyalar orqali chuqurlashtiriladi, mahalla esa uning ijtimoiy qirralarini ochadi va faollikni rag‘batlantiradi. Bu integratsiyalangan usul bolalarda nafaqat ekologik odatlarni mustahkamlaydi, balki ularning ijtimoiy masʼuliyat, faollik va jamiyatga qo‘shgan hissasini sezish qobiliyatini ham rivojlantiradi.

Maktabda ekologik taʼlim faqat nazariy bilimlar bilan cheklanmaydi, balki amaliy va interfaol yo‘nalishlar orqali ham olib boriladi. Bolalar tabiatni asrash, resurslardan oqilona foydalanish va chiqindilarni qayta ishlash kabi ko‘nikmalarni maktab muhitida amaliy tarzda o‘zlashtiradi.

Maktabdagi ekologik bilimlar oiladagi tarbiya bilan uyg‘unlashtirilganda samarasi yana-da oshadi. Masalan, bola maktabda suvni tejash va chiqindilarni saralashni o‘rgansa, uyda ota-onalar bilan birgalikda shu odatlarni qo‘llaydi, mahallada esa ushbu faoliyat jamoaviy ekologik aksiyalar orqali mustahkamlanadi.

Mahalla esa bolalarning ijtimoiy faolligini oshirishda muhim vosita hisoblanadi. Mahalla markazlarida masalan, "Yashil hafta", "Qayta ishlatamiz", "Tabiatni asraylik" kabi ekologik loyihalarni tashkil etish orqali bolalar nafaqat nazariy bilim, balki amaliyot orqali tabiatga ehtirom ruhini ham o‘zlashtiradi. Demak, mahalla faollari tomonidan bu kabi aksiyalar tashkil etilsa, bolalar uy atrofini va mahalla bog‘larini tozalash, chiqindilarni saralash va qayta ishlash jarayonlarini o‘rganib boradi.

Bu tadbirlar oila va maktabdagi ekologik tarbiya bilan uyg‘unlashganda bolalarda nafaqat bilimga asoslangan ekologik ong, balki hayotda ekologiya va resurslarni saqlashga masʼuliyat ruhini his qilish ham shakllanadi. Tadqiqotlar ko‘rsatadiki, bolalarning taxminan 70 foizdan ortig‘i maktabdagi amaliy loyihalar va mahalla tadbirlari orqali ekologiyaga masʼuliyatni anglaydi, uyda esa ota-onalar namunasi bilan bu odatlarni qo‘llaydi.

Ekologik qadriyatlar

beshigi

Shu tariqa, maktab va mahallada ekologik tarbiya olib borish nafaqat bolalarning ekologik bilim va odatlarini rivojlantirish, balki ularni ijtimoiy faol, masʼuliyatli va tabiatni asrashga odatlangan shaxslar sifatida voyaga yetishiga xizmat qiladi. Bu integratsiyalashgan yondashuv oilaviy qadriyatlar, maktab va mahalla hamkorligi orqali samarali va uzluksiz ekologik tarbiya jarayonini taʼminlaydi.

Bu jarayonda oila bolalarga real misollar orqali tarbiya bersa, maktab interfaol darslar va amaliy loyi­halar orqali bilimlarni mustahkamlaydi, mahalla esa jamoaviy ekologik aksiyalar va uchrashuvlar orqali bolalarning ijtimoiy faolligini qo‘llab-quvvatlaydi. Masalan, ota-onalar uyda "Qayta ishlatamiz" loyihasini tashkil etib, chiqindilarni saralash va energiyani tejash odatlarini bolalar bilan birga amalga oshirishi mumkin. Maktabda esa shu bilimlar virtual laboratoriyalar, interaktiv darslar va ekologik viktorinalar orqali mustahkamlanadi, mahalla esa bu jarayonni mahalliy bog‘lar va ko‘chalardagi ekologik aksiyalar orqali boyitadi.

Shu tariqa, oila, maktab va mahalla hamkorligi bolalarni nafaqat maʼnaviy va axloqiy jihatdan kamol toptiradi, balki jamiyatda masʼuliyatli va ekologik ongli shaxslar sifatida o‘sishini taʼminlaydi. Bu hamkorlik orqali shakllangan ekologik odatlar kelgusi avlodning tabiatni asrashga, resurslardan oqilona foydalanishga va jamiyatda faol ishtirok etishga tayyorligini taʼminlaydi.

Axborotlashgan jamiyatda oilaviy qadriyatlarni mustahkamlash va bolalarni ekologik tarbiyada rivojlantirishda innovatsion ekotizim eng samarali model hisoblanadi. Bu ekotizim oila, maktab va mahalla hamkorligini uyg‘unlashtirib, raqamli platformalar va interfaol resurslar orqali bolalarning maʼnaviy va axloqiy, ekologik ongli hamda jamiyat va tabiatga masʼuliyatli shaxs sifatida rivojlanishiga xizmat qiladi.

Husniddin NORQULOV,

pedagogika fanlari nomzodi, dotsent