Экологик маданият – ОИЛА, МАКТАБ ва МАҲАЛЛА интеграциясига боғлиқ

Оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлигида инновацион экотизим яратиш, яъни барча тарбия ва таълим муассасаларини бир платформада уйғунлаштириб, замонавий технологиялар воситасида экологик тарбия­ни олиб бориш зарур.

Бу экотизим оилавий қадриятлар ва замонавий билимларни уйғун тарзда интеграция қилиб, болаларни нафақат маънавий ва ахлоқий, балки экологик ва ижтимоий масъулият руҳида ривожлантириш имконини беради.

Оила боланинг биринчи ва асосий тарбия маскани ҳисоб­ланади. Ўзбекистонда оилавий қадриятлар фақат маънавий ва ахлоқий асосларни сақлаш билан чекланмай, балки болаларда табиатга ҳурмат ва ресурсларни тежаш одатларини шакллантиришда ҳам муҳим роль ўйнайди. Шу боис, болалар ота-оналар орқали нафақат ҳар кунлик одатларини ўзлаштиради, балки иқтисодий, меҳнат ва экологик масъулиятни ҳам сингдиришади. Масалан, оилада болаларга сув ва электр энергиясидан оқилона фойдаланиш, хонадон чиқиндиларини саралаш, боғ ёки уй атрофини тозалаш каби одатлар ўргатиб борилади. Бу амалиёт нафақат болаларнинг экологик онгини ривожлантиришга ёрдам беради, балки уларда масъулият, жамиятда фаоллик ва меҳнат қадрини ҳис қилиш қобилиятини ҳам ривожлантиради.

Асосий йўналишлар

Экологик тарбиянинг оилавий жиҳатлари қуйидаги асосий йўналишларда амалга оширилади:

Реал амалиёт орқали. Болалар оила билан биргаликда боғда экин экиш, сувни тежаш тизимларини ўрнатиш, чиқиндиларни саралаш ва қайта ишлаш, уй атрофини тозалаш каби фаолиятларда иштирок этади. Масалан, ота-она ва болалар «Яшил ҳафта» акцияси доирасида уй атрофини тозалаш ва қайта ишлатиш лойиҳаларида фаол иштирок этишлари болаларда экология ва меҳнат қадрининг уйғунлигига асос солади.

Онлайн ресурслардан фойдаланиш. Ахборотлашган замонда болаларнинг асосий маълумот олиш манбаси интернет ва электрон платформага айланди. Шу боис ота-оналар ва педагоглар экологик видеолар, виртуал музейлар, электрон лойиҳалар ва онлайн семинарлар орқали болаларнинг экологик билимини оширишлари мумкин. Масалан, мактабларда ташкил этилган «Виртуал экологик музей» лойиҳаси болаларга табиат ва ресурслардан оқилона фойдаланишни интерфаол усулда ўргатади.

Маънавий тарбия билан уйғунлаштириш. Экологик одатлар оилавий қадриятлар ва ахлоқ билан боғланганда болаларда табиатни асраш орқали жамиятга фойдали фаоллик руҳи ривожланади. Масалан, ота-оналар болалар билан уйда «Қайта ишлатамиз» лойиҳасини уюштириши мумкин. Бу лойиҳа орқали хонадонда чиқиндиларни саралаш, қоғоз ва пластикни қайта ишлаш, энергия ва сувдан оқилона фойдаланиш одатлари амалда қўлланилади. Бу ҳам болаларнинг экологик онгини, ҳам масъ­улият ва жамиятда фаоллик руҳини мустаҳкамлайди.

Самарали уйғунлашув

Бундан ташқари, оилада олиб борилаётган экологик тарбия тадбирлари мактаб ва маҳалла фаолияти билан уйғунлаштирилганда уларнинг самараси сезиларли даражада ошади. Болалар уйда сувни тежаш, энергиядан оқилона фойдаланиш, чиқиндиларни саралаш ва боғ ёки уй атрофини тозалаш каби одатларни ўзлаштирса, мактабда бу билимлар амалий лойиҳалар, виртуал лабораториялар ва экологик тадбирлар орқали мус­таҳкамланади. Масалан, мактабларда ташкил этилган «Яшил мактаб» лойиҳалари доирасида болалар уйда ўрганган одатларни мактаб боғида амалий тарзда қўллайди, шу орқали сув ва энергия тежаш, чиқиндиларни қайта ишлаш ҳамда табиатни асраш бўйича кўникмаларини мустаҳкамлайди.

Маҳалла эса бу жараённи жамоавий экологик акция­лар, маҳалла ҳудудини тозалаш тадбирлари ва онлайн экологик учрашувлар орқали қўллаб-қувватлайди. Болалар маҳаллада иштирок этиш орқали нафақат табиатга ҳурмат ва масъулиятни, балки жамоавий фаоллик руҳини ҳам сингдиради. Масалан, агар маҳалла фаоллари томонидан «Ҳамжамият боғи» акцияси ташкил этилса, болалар ва уларнинг ота-­оналари учун амалий экология дарси сифатида хизмат қилади. Бу тадбир орқали болалар нафақат экологияни асрашни ўрганди, балки ўз иши жамоа ва муҳит учун қанчалик муҳим эканини ҳам ҳис этишади.

Шу тариқа, оилавий қадриятлар ва экологик тарбия уйғунлашганда болалар нафақат маънавий ва ахлоқий жиҳатдан камол топади, балки атроф-муҳитга масъулият руҳида, жамиятда фаол ва масъулиятли шахслар сифатида ўсади. Бу жараёнда ота-оналарнинг кўрсатган намунаси, уйдаги реал экологик фаолият ва онлайн ресурслардан самарали фойдаланиши, шунингдек, мактаб ва маҳалла билан уйғунликда олиб бориладиган тадбирлар муҳим роль ўйнайди.

Ўрнак бўла олинг!

Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, оилада экологик одатларни шакллантиришда болаларнинг тахминан 75 фоиздан ортиғи уйдаги реал амалиётлар ва ота-­оналарнинг намунасидан ўзлаштиради. Яъни, ота-­оналарнинг кундалик ҳаётда кўрсатганлари, уларнинг ресурслардан оқилона фойдаланиши, боғ ва хонадон чиқиндиларини саралашдаги фаоллиги болаларнинг экологик онгини шакллантиришда асосий омил ҳисоб­ланади. Бу эса оилавий қадриятларнинг самарали тарбия механизмларидан бири, шунингдек, мактаб ва маҳалла билан уйғунликдаги тадбирлар орқали бу жараённинг кенгроқ ижтимоий ва экологик таъсирга эга эканини яққол кўрсатади.

Оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлигида олиб бориладиган экологик тарбия болаларда муҳитни асраш ва жамиятда масъулиятни ҳис қилиш маданиятини ривожлантиришга ёрдам беради. Масалан, уйда бола «Қайта ишлатамиз» лойиҳасида қатнашса, мактабда шу жараён электрон лабораториялар ва виртуал симуляциялар орқали чуқурлаштирилади, маҳалла эса унинг ижтимоий қирраларини очади ва фаолликни рағбатлантиради. Бу интеграцияланган усул болаларда нафақат экологик одатларни мустаҳкамлайди, балки уларнинг ижтимоий масъулият, фаоллик ва жамиятга қўшган ҳиссасини сезиш қобилиятини ҳам ривожлантиради.

Мактабда экологик таълим фақат назарий билимлар билан чекланмайди, балки амалий ва интерфаол йўналишлар орқали ҳам олиб борилади. Болалар табиатни асраш, ресурслардан оқилона фойдаланиш ва чиқиндиларни қайта ишлаш каби кўникмаларни мактаб муҳитида амалий тарзда ўзлаштиради.

Мактабдаги экологик билимлар оиладаги тарбия билан уйғунлаштирилганда самараси янада ошади. Масалан, бола мактабда сувни тежаш ва чиқиндиларни саралашни ўрганса, уйда ота-оналар билан биргаликда шу одатларни қўллайди, маҳаллада эса ушбу фаолият жамоавий экологик акциялар орқали мустаҳкамланади.

Маҳалла эса болаларнинг ижтимоий фаоллигини оширишда муҳим восита ҳисобланади. Маҳалла марказларида масалан, «Яшил ҳафта», «Қайта ишлатамиз», «Табиатни асрайлик» каби экологик лойиҳаларни ташкил этиш орқали болалар нафақат назарий билим, балки амалиёт орқали табиатга эҳтиром руҳини ҳам ўзлаштиради. Демак, маҳалла фаоллари томонидан бу каби акциялар ташкил этилса, болалар уй атрофини ва маҳалла боғларини тозалаш, чиқиндиларни саралаш ва қайта ишлаш жараёнларини ўрганиб боради.

Бу тадбирлар оила ва мактабдаги экологик тарбия билан уйғунлашганда болаларда нафақат билимга асосланган экологик онг, балки ҳаётда экология ва ресурсларни сақлашга масъулият руҳини ҳис қилиш ҳам шаклланади. Тадқиқотлар кўрсатадики, болаларнинг тахминан 70 фоиздан ортиғи мактабдаги амалий лойиҳалар ва маҳалла тадбирлари орқали экологияга масъулиятни англайди, уйда эса ота-оналар намунаси билан бу одатларни қўллайди.

Экологик қадриятлар

бешиги

Шу тариқа, мактаб ва маҳаллада экологик тарбия олиб бориш нафақат болаларнинг экологик билим ва одатларини ривожлантириш, балки уларни ижтимоий фаол, масъулиятли ва табиатни асрашга одатланган шахслар сифатида вояга етишига хизмат қилади. Бу интеграциялашган ёндашув оилавий қадриятлар, мактаб ва маҳалла ҳамкорлиги орқали самарали ва узлуксиз экологик тарбия жараёнини таъминлайди.

Бу жараёнда оила болаларга реал мисоллар орқали тарбия берса, мактаб интерфаол дарслар ва амалий лойи­ҳалар орқали билимларни мустаҳкамлайди, маҳалла эса жамоавий экологик акциялар ва учрашувлар орқали болаларнинг ижтимоий фаоллигини қўллаб-қувватлайди. Масалан, ота-оналар уйда «Қайта ишлатамиз» лойиҳасини ташкил этиб, чиқиндиларни саралаш ва энергияни тежаш одатларини болалар билан бирга амалга ошириши мумкин. Мактабда эса шу билимлар виртуал лабораториялар, интерактив дарслар ва экологик викториналар орқали мустаҳкамланади, маҳалла эса бу жараённи маҳаллий боғлар ва кўчалардаги экологик акциялар орқали бойитади.

Шу тариқа, оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлиги болаларни нафақат маънавий ва ахлоқий жиҳатдан камол топтиради, балки жамиятда масъулиятли ва экологик онгли шахслар сифатида ўсишини таъминлайди. Бу ҳамкорлик орқали шаклланган экологик одатлар келгуси авлоднинг табиатни асрашга, ресурслардан оқилона фойдаланишга ва жамиятда фаол иштирок этишга тайёрлигини таъминлайди.

Ахборотлашган жамиятда оилавий қадриятларни мустаҳкамлаш ва болаларни экологик тарбияда ривожлантиришда инновацион экотизим энг самарали модель ҳисобланади. Бу экотизим оила, мактаб ва маҳалла ҳамкорлигини уйғунлаштириб, рақамли платформалар ва интерфаол ресурслар орқали болаларнинг маънавий ва ахлоқий, экологик онгли ҳамда жамият ва табиатга масъулиятли шахс сифатида ривожланишига хизмат қилади.

Ҳусниддин НОРҚУЛОВ,

педагогика фанлари номзоди, доцент